‘S KATZ DEITSCH SCHTICK: September 2010

Die Zeide henn ge-ennert

“Alles dutt sich ennere do,
Nix bleibt immer, so wie nau;
Was ehm Freed macht, bleibt net so,
Watt gaar aarick ball hatt un rau.”

Der Herrnhuter Schulmeeschter Emanuel Rondthaler hot sell im Yaahr 1835 in seim Gedicht “Maryets un Owets” gschriwwe. Verleicht kann mer en Dischbedutt fer die letschde zwee Zeile hawwe, awwer fer die Erschde iss es die ganz Waahret fer die deitsche Leit vum Lechaa Daal im 20. Yaahrhunnert.

Der Emanuel waar vun Naazrett (Nazareth) im Lechaa Daal, un mei Eldre un ich aa sinn gebore un uffgwaxe in de Gegende, ass um selli gleeni Schadt rumgelegge henn. Wann ebber im Busch rumfahre deet in Yaahre, wann mei Eldre am Uffwaxe waare un zu me Greitzweg kaemt, wu er links, rechts odder darich em fahre kennt, kennt er’s uff’s Graadwohl nemme un er deet die menscht Zeit Bauereie sehne. Heidesdaags sehne mir viele Heiser, wu ebmols Felder vum me Bauerei waare, odder druff selli iss en Faekdri gebaut warre. Un wammer Felder mit Frucht sehne, iss es gwehnlich net en Familiebauerei, awwer Land, ass en Gsellschaft eegent.

Mei Eldre henn alle beed deitsche Eldre ghatt un sinn uff en Familiebauerei uffgwaxe, wu sie deheem un mit ihre Nochbere deitsch gschwetzt henn. Mei Mudder hot mir verzehlt, ass mei Groossdaadi als gsagt hett, wann en Kind fimf Yaahr alt waer. “Neegscht Yaahr muscht du in die Schul geh, nau iss es Zeit fer Englisch lanne.” Weil ee Unkel es Englisch net guud glannt hot, hot er viel Druwwel im Schul ghatt. Weeich sellem henn mei Eldre immer Englisch zu mir un meine Gschwischder gschwetzt. “‘S iss en englischi Welt nau,” hot mei Mudder gsaat, un ich hab net zu viel Deitsch aus ihrm Maul gheert. Awwer mei Daadi hot als Deitsch mit annre Freindschaft un seine Freinde gschwetzt.

In meim Daadi sei Familie henn sie Deitsch un Englisch geyuust ghatt; awwer die menschdi Zeit Deitsch. Un sie henn aa es alt deitsch Baueres uffghalde. Wann Naazrett ihr 200 Yaehrlichfescht im Yaahr 1940 ghatt hot, hot mei Groossdaadi en Esel un Weggli zum Fairgrounds genumme un hot die Schtadtleit en Reid um der Racetrack rum gewwe. Er hot immer mit Geil gschafft. Er hot net kenn Tractor geyuust. Die Geil waare guud genunk fer sei Voreldre, un sie waare guud genunk fer ihn. Verleicht hot er aa gsaagt: “Loss uns Deitsche, was mir sinn.”

Ya, alles hot ge-ennert do. Mir sehne net Familiebauereie alliwwer die Busch, un mir heere net unser deitschi Schprooch, wann mir schtoppe un mit de Bauere schwetze. ‘S iss en englischi Welt nau. Awwer deel vun uns eldere Deitsche browiere die Mudderschprooch lanne, un mir lese es alt deitsch Schreiwes un die Gedichte un schwetze aa en bissel Deitsch fer unser Mudderschprooch un Kulduur in Ehr uffzuhalte. Un sell iss net “aarick ball hatt un rau”. Sell iss siess! “Was du vun deine Eldre gearebt hoscht, verdien es fer es besitze.” (Goethe)

Larry Gradwohl
Nazareth (PA)

(Sell Schreiwes waar gelese im Tschulei beim 2010 Kutzeschtettel Mudderschproochschreiwer-Contest.)

Der Verlorne Bu

En nei pennsylvanisch-deitsch Video. Wie’s guckt, iss der Schwetzer en Mennischt vun Holmes Kaundi (Ohio). Awwer wer kennt’s sei?

‘S KATZ DEITSCH SCHTICK: Augscht 2010

Der Wunnernaas

Wie ich en glee Meedli waar, fimf Yaahr alt, in mei erscht Yaahr in die Schul (1953), hot mei Schulmeeschter Fraa Elizabeth Snyder, gwisst, ass ich Pennsylvaanisch-Deitsch schwetz.
Sie hot der G. Gilbert Snyder des verzehlt, un er hot mich gfrogt fer singe uff sei Programm. Herr Snyder hot en Deitsch Prograram ghatt yeder Woch uff WEEU (Reading) alle Sunndaag. Der Herr Snyder hot immer gsaat: „Mir sinn graad do deheem,“ weil des Proggram waar gemacht vun sei Essschtubb. Dem Snyder sei bekannt Naame waar „Der Wunnernaas“ un sei ganz Program waar in Pennsylvaanisch-Deitsch. Der Wunnernaas hot deel Musikschticker iwwergsetzt vun Englisch zu Deitsch. Sei Freind henn des aa geduh, un ich all die Schticker gsunge. Der Arthur Graeff hot en Schtick „Es Mudderlied“ gschriwwe zu en grischtlich Lied („Old Rugged Cross“) un ich hab es do unne annegschriwwe:

Wann die Ebbelbeem bliehe
un’s Friehyaahr iss do,
Dann kumt widder
Der Mudder‘s Daag rum.
Um mir bsuche die Mami,
Sie iss immer so froh,
Ihre Kinner sinn
Allfatt willkumm.

So dann geb ‘re
die Bliehblumme heit,
Un waart net zu lang,
Des zu duh!
Kalte Haend heewe net
Die Scheenheit,
Zu’ne Aage sinn
Blind in die Ruh (…).

Annere Schticker wie „Die Glee Mammi“ waar dezu geduh (Tune of Hoagy Carmichael‘s Little Old Lady).
Ich waar yuscht en glee Kind, awwer mei Singes waar zimmlich guud. Ich hab mit der Wunnernaas rum gedraewwelt zu Hershey Park Dutch Days, Kutztown Versammling un annere Bletz wie Kitchener, Canada, wu pennsylvaanisch-deitsche Leit gwuhnt henn. Des waar Gschpass fer mich un meine Eldre fer vier Yaahre, bis ich acht Yaahr alt waar.
Der Wunnernaas iss schpeeder gschtarewe, un sell waar‘s End vun meine „Wunnernaas Daage“. Ich bin aarick froh fer selli Zeit.

Linda R. Preston
Wernersville (PA)

(Sell Schtick waar gelese beim Kutzeschtettel Folk Festival uff die Seminary Stage ass en Contribution zum Pennsylvania German Dialect Writers Presentation.)